"1 m³ hafriyat kaç TL?" sorusunun tek bir cevabı yok. Çünkü hafriyat m³ fiyatı tek bir işin değil, birkaç kalemin toplamıdır: kazı, yükleme, nakliye, döküm bedeli ve sahaya özgü ek işler. Aynı birim fiyatı veren iki teklif bambaşka işleri anlatıyor olabilir. Biri döküm bedelini içine almıştır, öteki almamıştır. Biri kazı hacmini, öteki kamyona binen hacmi saymıştır.
Bu yazıda bir metreküpün içinde ne olduğunu, hangi metreküpün ölçüldüğünü, metreküpün nasıl tona ve sefere döndüğünü ve iki teklifi nasıl karşılaştıracağınızı anlatıyoruz. Ankara'da hafriyat fiyatlarını da aynı kalemler belirler; örnekleri Ankara'daki döküm düzenine göre kurduk. Firmaların fiyatı farklıdır; hesabın mantığı aynıdır.
Hafriyat m³ fiyatının içinde ne var?
- Kazı: Toprağın yerinden sökülmesi. Makinenin sınıfı ve zeminin sertliği bu kalemi belirler.
- Yükleme: Malzemenin kamyona alınması. Kazıyı yapan makine çoğu zaman yüklemeyi de yapar; yükleme noktasına erişim tempoyu belirler.
- Nakliye: Kamyonun döküm yerine gidip dönmesi. Mesafe, trafik ve sahadaki kamyon sayısı burada devreye girer.
- Döküm bedeli: Tesisin malzemeyi kabul ederken aldığı ücret. Ankara'da tarifeyi Büyükşehir Meclisi koyar; birimi tondur.
- Ek işler: Kaya çıkarsa kırıcı, su çıkarsa pompa, kenarlara yer yoksa iksa.
- Vergi: Teklifin KDV dahil mi, hariç mi yazıldığı.
Bu kalemlerden biri teklifte yoksa, düşük görünen birim fiyat yanıltır.
Hangi metreküp? Yerinde hacim ve gevşek hacim
Toprak yerinden söküldüğünde kabarır. Taneler arasındaki boşluk artar, aynı toprak daha çok yer kaplar. Kabarma, yerindeki hacme göre yüzdeyle anlatılır.
Bir örnek: kabarmasını yüzde 25 kabul ettiğimiz bir zeminde 1.000 m³ kazı yapılıyor. Projedeki kazı hacmi 1.000 m³'tür. Kamyonlara binen gevşek malzeme ise yaklaşık 1.250 m³'tür. Teklifteki "m³ başına" ifadesi hangisini kastediyorsa toplam tutar ona göre çıkar; aradaki fark dörtte birdir.
Oran zeminden zemine değişir; kayada topraktan yüksektir. Zemin sınıfına göre ödeme yapılan işlerde kazı sınıfları ve kabarma katsayıları bu yüzden sahada, taraflar arasında tutanakla belirlenir. Özel bir işte de teklife tek bir cümle eklemek yeter: "Fiyat, projedeki (yerinde) kazı hacmi üzerindendir."
Kabarma hacmi değiştirir, ağırlığı değiştirmez. Bu, bir sonraki kalemin anahtarıdır.
Metreküpten tona: Ankara'da döküm bedeli neden ayrı hesaplanır?
Teklifler metreküp üzerinden konuşulur, Ankara'daki döküm tarifesi ise ton başınadır. İkisini birbirine bağlayan, malzemenin birim hacim ağırlığıdır. Kamu yapım işlerinde taşıma bedeli hesaplanırken kullanılan tablolarda yerindeki 1 m³ yumuşak toprak 1,6 ton, sert toprak 1,8 ton kabul edilir; kayada bu değer 2,4 tona ve üzerine çıkar.
Yani 1.000 m³ yumuşak toprak kazısı, döküm sahasında yaklaşık 1.600 ton tutar. Aynı hacim kayalık bir kesimden çıkıyorsa tonaj 2.400'e, sert kayada daha da yukarı çıkar. Çarpımın gevşek hacimle değil, yerindeki hacimle yapıldığına dikkat edin: kabarmış toprak daha çok yer kaplar ama daha ağır değildir. Nem de ağırlığı değiştirir; kesin rakamı kantar verir.
Bedel tonla alındığı için aynı hacim kayadan çıktığında ödenecek tutar da tonajla birlikte artar. Bu yüzden m³ fiyatına döküm bedelinin dahil olup olmadığı küçük bir ayrıntı değildir. Tarife Meclis kararıyla değişebildiği için teklif tarihindeki tutarı sorun; gerekirse Büyükşehir Belediyesi'nden teyit edin. Döküm sahalarının nasıl işlediğini Ankara hafriyat döküm sahaları yazımızda anlattık.
Sefer hesabı: bir kamyon kaç m³ taşır?
Bu sorunun cevabı iki sınıra bağlıdır: kasanın hacmi ve aracın yasal ağırlık sınırı. Karayolları Trafik Yönetmeliği'ne göre dört dingilli bir motorlu aracın yüklü toplam ağırlığı 32 tonu geçemez (md. 128); kamyonun kendi ağırlığı da bu sınırın içindedir. Hangi sınırın önce geleceğini kasanın hacmi ile malzemenin ağırlığı belirler. Kayada çoğu zaman ağırlık sınırı, kasa dolmadan gelir.
Sefer sayısı bu yüzden iki hesapla bulunur. Birincisi gevşek hacmin kasa hacmine bölümü, ikincisi toplam tonajın kamyonun yasal olarak taşıyabileceği yüke bölümüdür. Hangisi büyük çıkarsa sefer sayısı odur. Örnekteki 1.000 m³ yumuşak toprak kazısında birinci hesap 1.250 m³'ü, ikincisi 1.600 tonu esas alır. Kaç kamyon gerektiğini ise bir kamyonun sahaya geri dönme süresi belirler. Ekskavatör bir kasayı doldururken sıradaki kamyon kapıda olmalıdır. Bu dengenin sahada nasıl kurulduğunu hafriyat nakliyesi sayfamızda anlattık.
Zemin ve saha hafriyat fiyatlarını nasıl değiştirir?
Aynı hacim, iki farklı parselde çok farklı tutarlara çıkabilir. Farkı çoğu zaman zemin yaratır. Kayaya denk gelen kazıda kovanın yerini hidrolik kırıcı alır; iş yavaşlar, taşınan tonaj artar. Başkent OSB genişleme bölgesinde demiryoluna paralel ilerleyen işimizde de kayalık kesimlerde kırıcılı ekskavatör çalışıyor. Kırıcıyla çalışmanın ayrıntıları kaya kırma sayfamızda.
Su çıkan kazıda pompalar çalışır, makineler zaman zaman durur. Sıkışık bir parselde ya da tek girişli bir sahada kamyonlar sıra bekler. Kazı derinleştikçe kenarların nasıl tutulacağı da maliyete girer. Bu etkenleri hafriyat ve kazı sayfamızda tek tek sıraladık.
Teklif istemeden önce zemin etüdü raporunu paylaşmak, fiyatın sonradan değişme ihtimalini azaltır.
m³, sefer, ton, saat ya da götürü: hangi birim ne zaman?
- Metreküp (birim fiyat): Kazı hacmi projeden net çıkıyorsa en kolay karşılaştırılan yöntemdir. Hangi hacmin sayıldığı yazılı olmalıdır.
- Sefer: Her kamyon yükü için sabit bir tutar. Döküm yeri ve kamyon tipi sabitse hesap kolaydır; ama kasanın ne kadar dolu gittiğini ölçmez.
- Ton: Kantar fişine dayanır. Malzeme kesimden kesime ağırlaşıyorsa en net ölçüdür ve döküm bedeliyle aynı birimi kullanır.
- Saatlik makine: Hacmi baştan kestirilemeyen küçük ya da dağınık işlerde kullanılır. Saatlik ücreti makinenin sınıfı, operatör, yakıt ve makinenin sahaya getirilmesi belirler. Bekleme saatlerinin nasıl sayılacağı baştan konuşulmalıdır.
- Götürü: Kapsam eksiksiz yazıldıysa işe yarar. Kaya ya da su çıkarsa ne olacağı yazılmadıysa anlaşmazlık doğurur.
İki teklifi karşılaştırırken sorulacaklar
- Birim fiyat yerindeki hacim üzerinden mi, kamyona binen hacim üzerinden mi?
- Döküm bedeli içinde mi; hangi tesis ve hangi tarihteki tarife esas alınmış?
- KDV dahil mi?
- Kaya ya da su çıkarsa birim fiyat nasıl değişecek?
- Sahada dolguda kullanılacak malzeme hesaptan düşülmüş mü?
İnternette yayımlanan m³ fiyat aralıklarına bakarken de aynı soruyu sorun: Bu rakama ne dahil? Bazı listeler döküm bedelini ve KDV'yi açıkça dışarıda bırakır. Tarih yazmayan bir liste ise hangi döküm tarifesine göre hazırlandığını göstermez.
Sık sorulanlar
1 m³ hafriyat fiyatı ne kadar, kaç TL?
Tek bir rakam yok; yukarıda saydığımız kalemlerin toplamıdır ve her saha için ayrı çıkar. Sitemizde liste fiyatı yayımlamamamızın sebebi de bu. Hacim, yer, zemin ve çıkan malzemenin gideceği yer belli olduğunda kalemler işinize göre hesaplanabilir.
Kazıdan çıkan toprağı sahada kullanmak fiyatı düşürür mü?
Çoğu zaman evet. Sahada kalan her ton, nakliye ve döküm bedelinden düşer; Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği de bu yolu önceler (md. 14). Ancak serme ve sıkıştırma ayrı iş kalemleridir. Hangi malzemenin dolguya girebileceğine de deney sonuçları karar verir.
Teklif verildikten sonra fiyat neden değişebilir?
Teklif varsayımlar üzerine kurulur. Kazıda beklenmeyen kaya ya da su çıkarsa, gerçek hacim projedekinden farklıysa ya da döküm tarifesi değişirse varsayım bozulur. Hangi hacmin, hangi zeminin ve hangi tarifenin esas alındığının teklifte yazılı olması, sonradan çıkacak tartışmanın çoğunu baştan önler.
Kazınız için teklif almak isterseniz teklif formunda işin türünü, yerini ve yaklaşık metreküpünü yazın. Zemin etüdü raporu varsa ya da çıkan malzemenin sahada kalıp kalmayacağı belliyse onu da ekleyin.
